Terapia sensoryczna w Olsztynie a problemy z gryzieniem i żuciem

Posiłek, który dla jednej rodziny jest zwykłą częścią dnia, w innej bywa źródłem codziennego napięcia. W mojej pracy w gabinecie Sensorini w Olsztynie rodzice często opowiadają mi o dziecku, które je wyłącznie miękkie, papkowate potrawy, wypluwa mięso, dławi się przy kawałkach albo latami trzyma jedzenie za policzkiem, nie potrafiąc go pogryźć. Za takimi obrazami zwykle nie kryje się kaprys ani „złe nawyki”, tylko trudności w obrębie motoryki oralnej i sposobu, w jaki jama ustna odbiera bodźce. Poniżej wyjaśniam, skąd biorą się problemy z gryzieniem i żuciem oraz jak w takich sytuacjach pomaga terapia sensoryczna.

Jama ustna jako obszar sensoryczny

Usta są jednym z najbardziej wrażliwych i najgęściej unerwionych miejsc na ciele. Dziecko odbiera tam jednocześnie kilka rodzajów wrażeń: dotyk (konsystencja, temperatura), smak, a także czucie głębokie z mięśni żuchwy, języka i policzków - to właśnie ono podpowiada, jak mocno zewrzeć zęby i jak przesunąć kęs, żeby go rozdrobnić. Gdy układ nerwowy przetwarza te informacje nieprawidłowo, jedzenie przestaje być bezpieczne i przewidywalne. Warto rozróżnić dwa mechanizmy, bo prowadzą do bardzo różnych zachowań przy stole:

• Nadwrażliwość oralna - jama ustna reaguje zbyt intensywnie. Dziecko krztusi się na widok grudek, unika mieszanych konsystencji (np. zupy z kawałkami), nie znosi nowych faktur, ma nasilony odruch wymiotny, grymasi przy myciu zębów. Świat smaków zawęża się wtedy do kilku „bezpiecznych” produktów.
• Podwrażliwość oralna - bodźców z ust jest za mało, więc dziecko ich poszukuje. Przepycha jedzenie do buzi, gryzie przedmioty, rękawy i długopisy, ślini się, je łapczywie i nie czuje, kiedy kęs jest już za duży, by go pogryźć.

Zdarza się też, że oba wzorce współistnieją, a do tego dochodzi obniżone napięcie mięśni w obrębie twarzy, które osłabia siłę gryzienia. Dlatego tak ważne jest, by przyjrzeć się dziecku indywidualnie, a nie od razu wpisywać je w jedną kategorię. Jeśli zastanawiasz się, czy trudności przy stole w ogóle mają podłoże sensoryczne, pomocny będzie tekst o tym, czy trudności z jedzeniem mogą być związane z SI.

Wybiórczość pokarmowa to nie grymaszenie

Rodzice zwykle najbardziej martwią się zawężonym jadłospisem. Chcę wyraźnie powiedzieć: dziecko z wybiórczością pokarmową na tle sensorycznym nie „robi na złość”. Ono naprawdę odczuwa daną konsystencję jako nieprzyjemną, czasem wręcz zagrażającą. Naciskanie, przekupywanie czy karanie zwykle pogłębia lęk i zawęża menu jeszcze bardziej. W terapii idziemy w przeciwną stronę - budujemy tolerancję małymi krokami, w atmosferze bezpieczeństwa, bez przymusu połykania. Szerzej opisuję to zagadnienie w osobnym artykule o tym, jak wygląda terapia sensoryczna w Olsztynie a wybiórczość pokarmowa u dzieci.

Kiedy warto przyjrzeć się dziecku uważniej

Trudności z jedzeniem u małych dzieci częściowo mieszczą się w normie rozwojowej - neofobia pokarmowa, czyli nieufność wobec nowości, bywa naturalnym etapem między drugim a szóstym rokiem życia. Zaniepokoiłabym się jednak, gdy pojawiają się takie sygnały:

• dziecko regularnie krztusi się lub wymiotuje przy twardszych czy mieszanych konsystencjach,
• jadłospis od miesięcy jest bardzo wąski i wciąż się zawęża, a nie poszerza,
• maluch nie przechodzi na pokarmy do gryzienia mimo odpowiedniego wieku i zębów,
• długo trzyma jedzenie w buzi, nie potrafi go rozdrobnić, wypycha językiem,
• posiłki trwają bardzo długo, budzą płacz i napięcie w całej rodzinie,
• towarzyszą temu inne trudności - z mową, motoryką małą, snem czy ogólną wybiórczością zmysłową.

Motoryka oralna i rozwój mowy są ze sobą blisko związane - te same mięśnie warg, języka i żuchwy pracują przy jedzeniu i przy artykulacji. Dlatego u części dzieci trudności z gryzieniem idą w parze z opóźnioną lub niewyraźną mową; więcej o tej zależności piszę w tekście o tym, czy problemy sensoryczne wpływają na rozwój mowy.

Jak wygląda wsparcie w praktyce

W gabinecie nie zaczynam od talerza. Najpierw obniżam ogólny poziom pobudzenia układu nerwowego, bo najedzone lękiem dziecko niczego nowego nie spróbuje. Pracujemy nad czuciem w obrębie twarzy i ust, siłą oraz koordynacją mięśni potrzebnych do gryzienia, a bodźce smakowe i fakturowe wprowadzam stopniowo - od oglądania i dotykania, przez lizanie, aż po gryzienie. W praktyce może to obejmować:

• masaż i stymulację okolic ust oraz policzków, przygotowujące te obszary na dotyk jedzenia,
• zabawy z gryzakami i produktami o różnej twardości, budujące świadomy, kontrolowany zgryz,
• ćwiczenia oddechowe i dmuchanie, które porządkują pracę aparatu oralnego,
• oswajanie nowych faktur w zabawie, bez presji zjedzenia - liczy się sam kontakt,
• wzmacnianie stabilności tułowia i postawy przy stole, bo bez stabilnego „fundamentu” precyzyjna praca buzi jest znacznie trudniejsza.

Częścią wsparcia jest praca całej rodziny nad atmosferą posiłków, a także rozwijanie sprawności rąk, gdy dziecko uczy się samodzielnie jeść. Tu terapia oralna spotyka się z terapią ręki - opisuję to w artykule o tym, czy terapia ręki poprawia sprawność podczas jedzenia sztućcami.

Uczciwie o możliwościach i granicach

Terapia sensoryczna to nie magiczny przełącznik i nie obiecuję, że po kilku spotkaniach dziecko zje wszystko. Zmiany przychodzą stopniowo i wymagają cierpliwości - najpierw poszerza się to, co dziecko toleruje na talerzu, potem to, co bierze do ust, a dopiero na końcu to, co połyka. Chcę też być szczera: część trudności z gryzieniem i żuciem ma podłoże inne niż sensoryczne - anatomiczne, neurologiczne, laryngologiczne czy związane z refluksem. Dlatego przy nasilonym krztuszeniu, dławieniu się lub zatrzymaniu przyrostów masy ciała zawsze warto najpierw skonsultować dziecko z pediatrą i logopedą. Jeśli obraz wskazuje na tło sensoryczne, dobrym punktem wyjścia jest diagnoza sensoryczna, która pokazuje, które układy działają nietypowo i od czego zacząć pracę.

Jedzenie to dla dziecka codzienne zadanie sensoryczne i motoryczne, a nie tylko kwestia apetytu. Kiedy rozumiemy, dlaczego gryzienie i żucie są dla niego trudne, przestajemy walczyć o kolejne łyżki, a zaczynamy realnie wspierać rozwój. I to właśnie z tego spokoju najczęściej rodzi się odwaga dziecka, by po raz pierwszy sięgnąć po nowy kęs.

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej diagnozy ani konsultacji z lekarzem, psychologiem, fizjoterapeutą lub terapeutą integracji sensorycznej. Jeśli niepokoi Cię rozwój dziecka, skonsultuj się ze specjalistą.